Uitreiking Quetzalprijs voor mensenrechten en democratie in VIVES campus Kortrijk

Frank Devos
guatemala.png

Guatebelga, een Belgische vzw die strijdt voor mensenrechten en democratie in Guatemala, reikt op 22 oktober de Quetzalprijs voor Mensenrechten en Democratie uit. Laureaat is Makrina Gudiel Alvarez uit Guatemala. De uitreiking vindt plaats op campus Kortrijk van Hogeschool VIVES.

De data en locatie zijn niet toevallig gekozen. Serge Berten (30) uit Menen en Ward Capiau (31) uit Opbrakel waren oud-studenten van het studiegebied sociaal-agogisch werk, toen ze in 1980 samen met Walter Voordeckers (41) uit Turnhout werden vermoord of ontvoerd. Voor Walter Voordeckers was dit op 12 mei, voor Ward Capiau op 22 oktober van dat jaar. VIVES zal hierrond ook een tentoonstelling organiseren en de winnaar integreren in de lessen.

Guatebelga

Tussen het Centraal-Amerikaanse land Guatemala en België bestaan meer banden dan de doorsnee Belg vermoedt. In de jaren ‘70 vertrokken Serge Berten uit Menen, Walter Voordeckers uit Turnhout en Ward Capiau uit Opbrakel als missionarissen naar Guatemala. Tussen 1962 en 1996 woedde in dat land een hevige burgeroorlog tussen verzetsgroepen van inheemse en niet-inheemse bevolking enerzijds en rijke families, leger en paramilitairen anderzijds. Inzet was een waardiger bestaan voor de arme en verdrukte meerderheid. Daarbij vielen naar schatting 200.000 doden en raakten 150.000 personen ontheemd.

Het was ook de tijd dat de in Amerika verguisde, en in Rome en Europa verdacht gemaakte bevrijdingstheologie ontstond vanuit de bisschoppenconferentie van Medellin, een uitloper van het Tweede Vaticaans concilie. Al snel waren Walter, Serge en Ward ervoor gewonnen en kozen ze de kant van de armen. Als gevolg van hun keuze voor die staatsgevaarlijke ideologie werden Walter en Ward begin de jaren 80 vermoord, Serge verdween en werd nooit teruggevonden.

In november 1997, bijna 20 jaar na de misdaden, bracht een aantal familieleden en sympathisanten van Serge, Walter en Ward een bezoek aan Guatemala. Er werd geen opheldering verkregen over de omstandigheden van de moorden. Maar er werd een kruis geplaatst op de vermoedelijke plaats waar Ward zou begraven liggen en op de plaats waar Serge verdween,  werd een naamplaatje in de weg onthuld. Het gezelschap stond ook stil bij het graf van Walter in Santa Lucía Cotzumalguapa. De groep leerde het volk en het prachtige land kennen, zag en begreep waarom de zendelingen deden wat ze deden, zag het grote onrecht en de armoede, zag de straffeloosheid, en  constateerde dat men niet de moeite had gedaan om een onderzoek te openen en verdachten en slachtoffers te zoeken.

Deze reis was de kiem van Guatebelga vzw, dat in 2001 werd opgericht (www.guatebelga.be) om de Vlaamse families te ondersteunen die op zoek gaan naar waarheid over en gerechtigheid voor de moord en ontvoering van hun familieleden in Guatemala. Doel is ook de mensenrechten en de democratie in Guatemala te bevorderen en acties te ondernemen tegen de straffeloosheid voor schendingen van de mensenrechten in het land.

De Quetzalprijs voor mensenrechten en democratie in Guatemala

In 2011 heeft Guatebelga vzw de Quetzal Prijs voor Mensenrechten en Democratie in Guatemala in het leven geroepen. Deze tweejaarlijkse Prijs, een kunstwerk van de bekende kunstenaar Frans Wuytack, wordt toegekend aan individuele personen of organisaties of instellingen die een bijzondere bijdrage leveren tot de bevordering van de mensenrechten en de democratie in Guatemala. Een internationaal samengestelde jury duidt de prijswinaar aan.

De eerste Quetzalprijs voor Mensenrechten en Democratie in Guatemala werd op 10 oktober 2013 te Leuven uitgereikt aan Yolanda Oquelí Veliz. In 2012 probeerde men haar te vermoorden omwille van de leiding die zij neemt in het verzet tegen het opstarten van een goudmijn in haar geboortedorp San José del Golfo en het naburige San Pedro Ayampuc, niet ver van de hoofdstad. (voor meer informatie rond Yolanda Oquelí, zie www.guatebelga.be).

12 mei

De datum voor de bekendmaking van de laureaat van de Quetzalprijs 2015 is niet lukraak gekozen. Op die dag in 1980 werd immers Walter Voordeckers, parochiepriester in Santa Maria Cotzumalguapa, Escuintla, door een groep zwaarbewapende mannen zonder veel omhaal om het leven gebracht voor de deur van zijn pastorie. Het geheime anticommunistische leger vond dat zijn verkondiging van het Evangelie te veel op communisme begon te lijken.

De prijs zal worden uitgereikt op 22 oktober, de dag waarop Ward in 1981 vermoord werd. We kozen deze data, omdat alle personen die voorgedragen werden voor de Quetzalprijs, in de geest van Walter Voordeckers en zijn medemartelaren, hun leven op het spel zetten in hun strijd voor een maatschappij waarin ook de rechten van de allerkleinsten en zwaksten worden gerespecteerd.

Rol van VIVES

Ook de plaats van bekendmaking is niet toevallig. Zowel Ward Capiau als Serge Berten studeerden aan het toenmalige Instituut voor Psychosociale Opleiding, het huidige studiegebied Sociaal-agogisch Werk van Hogeschool VIVES campus Kortrijk. Tijdens hun studies werden de kiemen gelegd voor hun strijd tegen sociaal onrecht en voor een rechtvaardige wereld.

De herinnering aan deze geëngageerde oud-studenten wordt levendig gehouden binnen VIVES. Aan de oude ingang bevindt er een gedenkplaat met de namen Serge en Ward. Bij de rondleidingen voor nieuwe studenten wordt hierbij even stilgestaan.

VIVES promoot ook stages in het zuiden van de studenten van het postgraduaat duurzame ontwikkeling.

Laureaat Quetzalprijs 2015: Makrina Gudiel Alvarez

Laureaat van de Quetzalprijs 2015 is Makrina Gudiel Alvarez, geboren op 9 mei 1963 in Escuintla, Guatemala. In de voetsporen van haar vader begon ze zich als adolescente in te zetten voor de mensenrechten en nam ze o.a. deel aan de boerenmanifestaties uit die tijd. Dit gebeurde op het einde van de jaren 70 vanuit de parochie van Santa Lucía Cotzulmaguapa. Na de verdwijning van haar broer en een aanslag tegen haar vader besloot het gezin naar de VS te vluchten. Daar bleef Makrina zich inzetten voor het lot van de armen en de migranten in de VS.

Begin de jaren 80 keerde Makrina terug naar Guatemala om er deel te nemen aan de gewapende strijd. In 1996, na de ondertekening van de vredesakkoorden en de demobilisering, begon ze zich samen met haar vader in te zetten voor de uitvoering van die akkoorden, dit als promotor van de mensenrechten in Santa Lucia Cotzulmaguapa.

Ze nam actief deel aan de activiteiten van de Waarheidscommissie. Die had tot doel een document op te stellen met de resultaten van het onderzoek naar de gebeurtenissen tijdens de burgeroorlog en elementen te verzamelen voor een objectieve beoordeling ervan.

In één van de bestudeerde documenten verscheen de naam van haar broer en 100 andere verdwenen personen. Dat was de aanleiding voor Makrina en haar vader om in 2004, samen met de familieleden van de andere slachtoffers, een proces in te spannen tegen de Guatemalteekse staat. Eind 2012 leidde dit tot een veroordeling van de Guatemalteekse staat door het Interamerikaans Hof voor de Mensenrechten.

Een maand voor het begin van het proces werd de vader van Makrina vermoord. Door de aanhoudende doodsbedreigingen werd het gezin verplicht opnieuw naar het buitenland te vluchten. Makrina werkte op dat moment voor de URNG[1] in Cotzumalguapa. Daar moedigde ze de reële organisatie en participatie van de bevolking aan via de Ontwikkelingsraden van de Gemeenschappen (COCODES). Haar engagement in haar werk met vrouwen en jongeren deed haar beslissen om elke dag vanuit haar schuilplaats naar Cotzulmaguapa te reizen.

In 2005 besliste de Interamerikaanse Commissie voor Mensenrechten een rechtszaak te openen tegen de Guatemalteekse Staat i.v.m. de moord op de vader van Makrina. Met deze veroordeling van het hof slaagden Makrina en haar zus Beatriz erin de zaak te laten onderzoeken door het Openbaar Ministerie  voor Mensenrechten in Guatemala, echter zonder gevolg.

Daarop bracht Makrina de zaak opnieuw op niveau van het Interamerikaans hof, waarop een veroordeling van de Guatemalteekse staat volgde. Makrina verkreeg dat het Interamerikaans Hof de Guatemalteekse staat veroordeelde tot het creëren van een wettelijk kader ter bescherming van de promotoren van de mensenrechten.

Makrina Gudiel heeft ten overvloede bewezen tegenover de rechtbank, de maatschappij en de mensenrechtenorganisaties wat het is een voorvechtster te zijn van de mensenrechten en tegelijk te militeren in een politieke partij, in dit geval de URNG. Makrina heeft de ethische standaarden van de verdediging van de mensenrechten ingevoerd in de praktijk van een politieke partij, wat haar vaak problemen heeft bezorgd.

Makrina heeft haar inzet als mensenrechtenactiviste tijdens haar hele leven duur betaald.  Ze leeft onder voortdurende doodsbedreigingen, waardoor haar gezondheid aangetast is en ze constant van woonplaats moet veranderen. Daardoor is het voor haar moeilijk werk te vinden en leeft ze in precaire financiële omstandigheden.

Op geen enkel moment echter hebben deze moeilijkheden het engagement van Makrina ondermijnd. Voor UDEFEGUA is Makrina een integere mensenrechtenactiviste die altijd coherent in de praktijk gebracht heeft wat ze verkondigde.

De Jury heeft daarom beslist de prijs toe te kennen aan Makrina omwille van:

1) Haar moed om naar haar land terug te keren ondanks de verdwijning van haar broer, de doodsbedreigingen tegen haar vader en haarzelf, terwijl ze in de VS waarschijnlijk de mogelijkheid had gehad om asiel te krijgen en een rustig leven te leiden.

2) Haar moed om een rechtszaak te starten tegen de Guatemalteekse staat bij de Organisatie van Amerikaanse Staten, wat leidde tot de veroordeling van voornoemde staat.

3) Haar moed om een organisatie op te richten ter verdediging van de mensenrechtenactivisten, zowel op het niveau van Guatemala als van Meso-Amerika.

4) Haar moed om de conflicten niet uit de weg te gaan, bijvoorbeeld door haar actieve deelname aan de gemeenschapsontwikkelingsraden (COCODES).

5) Haar moed om met aandrang mee te werken aan de uitvoering van de Vredesakkoorden ondertekend in 1996.

6) Haar moed om zich te integreren in het gewapend verzet om de democratische ontwikkeling van Guatemala en het respect voor de mensenrechten af te dwingen.

Jury 2015

Angela Delli Sante  is consulente inzake mensenrechten. Zij studeerde Latin American Studies (MA, Ph.D.) in Mexico City (UNAM), waar ze ook onderwees en onderzoek deed. Verder onderzoek bracht haar naar de University of New Mexico (Albuquerque, VS) en de Freie Universität Berlin (Duitsland). In 1996 verscheen haar boek Guatemala, Nightmare or Reality. Guatemala in the 1980's (Thela Publishers, Amsterdam). Zij nam deel aan talrijke commissies die de mensenrechten en de democratie in Centraal-Amerika ondersteunen en woont momenteel in Berlijn.

Naomi Roht-Arriaza is professor aan de Rechtsfaculteit van de University of California, Hastings (San Francisco). Zij studeerde rechten en overheidsbeleid aan de University of California Berkeley en was referendaris voor Rechter Browning in San Francisco. Zij publiceerde een aantal toonaangevende boeken over mensenrechten, onder meer Impunity and Human Rights in International Law and Practice (1995), The Pinochet Effect: Transnational Justice in the Age of Human Rights (2005), en Transitional Justice in the Twenty-First Century: Beyond Truth versus Justice (2006). In 2011 deed ze onderzoek aan het US Agency for International Development in Washington en in 2012 in Botswana.

Joke Scherpereel keerde in juni 2014 terug naar Vlaanderen na 25 jaar Centraal-Amerika. Van 1989 tot 1991 werkte ze in een kamp voor Salvadoraanse vluchtelingen in Honduras, waar ze kennis maakte met de strijd van een volk tegen onderdrukking en met het volksonderwijs van Paolo Freire  en de bevrijdingstheologie. Toen een groep vluchtelingen in 1991 terugkeerde naar Bevrijd Gebied, vergezelde ze hen om mee te helpen aan het proces van wederopbouw van de gemeenschap en bij de uitbouw van het systeem van volksonderwijs in Chalatenango. In 1995 trok ze met haar Guatemalteekse echtgenoot naar zijn land om er AFOPADI op te richten, een organisatie  die samen met Mayagemeenschappen bouwt aan en strijdt voor  een rechtvaardigere en duurzamere  samenleving. Voorzitter van de jury.

Luc Van Ooteghem is zelfstandig wijnhandelaar in de buurt van Gent, na een omstandig parcours in de solidariteitsbewegingen met Midden-Amerika. Hij ondernam verschillende reizen naar Centraal- en Zuid-Amerika als freelance journalist en fotograaf en was midden de jaren ’80 medeoprichter van het Honduras Comité. Samen met zijn echtgenote steunt hij verschillende projecten in dat land. Hij studeerde boekhouding en bedrijfsbeheer en werkte eerder bij de Commissie voor Bank- en Financiewezen.

Liesbet Walckiers is journaliste met pensioen. Na haar studie Romaanse filologie aan de  KU Leuven en enkele jaren als lerares Frans in het secundair onderwijs werd ze journaliste bij de Belgische Radio en Televisie (nu VRT). Daar ontpopte ze zich snel tot Latijns-Amerikakenner. Op de cultuurzender van de VRT presenteerde ze vanaf 1995 Het wereldbericht en in datzelfde jaar publiceerde ze het boek Dansen op de vulkaan, waarin ze de toestand in Latijns-Amerika haarscherp analyseert. Ze was ook enige tijd docente aan de journalistieke opleiding van de Erasmus Hogeschool in Brussel. Ze woont in Brussel en blijft de ontwikkelingen in Latijns-Amerika op de voet volgen.

[1] URNG: Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca, guerrillaleger dat na het einde van de oorlog omgevormd werd tot linkse politieke partij.

Share on